Kiezen voor een betere jeugdzorg

Sinds 1 januari 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van de jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering. Dit is vastgelegd in de Jeugdwet.

In de Jeugdwet staat dat als een jeugdige (en zijn of haar ouders) er niet op eigen kracht uitkomt, gemeenten verplicht zijn te zorgen voor:

• een beleidsplan voor preventie, ondersteuning, hulp en zorg
• een aanbod van goede jeugdhulpaanbieders
  de uitvoering van jeugdbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering
• een aanbod van vertrouwenspersonen
  maatregelen voor aanpak van kindermishandeling
• goede samenwerking met sectoren als zorg, onderwijs, politie en justitie

De Jeugdwet geldt in principe voor kinderen en jongeren van nul tot achttien jaar. Jeugdhulp en jeugdreclassering kunnen doorlopen tot maximaal het 23ste levensjaar (= verlengde jeugdhulp), maar dan moet daartoe expliciet besloten worden door de gemeente (jeugdhulp) of de rechter (jeugdreclassering). Inmiddels is voor pleegzorg en gezinshuizen vastgelegd dat de zorg in principe doorloopt tot een jongere 21 jaar is, tenzij de jongere daar zelf van afziet.

De Jeugdwet omvat de volgende jeugdzorgvormen:

Gemeenten hebben vaak wijk-, buurt- of jeugdteams, of een Centrum voor Jeugd en Gezin. Deze teams werken in de wijk en organiseren ondersteuning dicht bij het kind en gezin. Soms bieden ze zelf lichte hulp, soms vormen ze vooral de toegangspoort naar passende jeugdhulp. In alle gevallen regelen zij de toegang tot specialistische hulp. Ook huisartsen, jeugdartsen en jeugdbeschermers kunnen doorverwijzen.

Landelijk is er discussie over welke eisen aan deze toegangsteams gesteld moeten worden. Duidelijk is dat voldoende specialistische kennis essentieel is om kinderen goed te verwijzen. Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk om dit te organiseren.

Hervormingsagenda Jeugd

In juni 2023 is de Hervormingsagenda Jeugd vastgesteld. De agenda omvat tal van verbetervoorstellen voor het jeugdzorgstelsel, ook met betrekking tot de taken van de gemeenten en de eisen die gesteld worden aan de wijkteams. Begin 2025 bracht de deskundigencommissie voor de Hervormingsagenda Jeugd, onder leiding van Tamara van Ark, haar eerste tussentijdse rapport uit over de voortgang van de uitvoering van de Hervormingsagenda. Hierin staan een aantal ook voor gemeenten belangrijke aanbevelingen die bijdragen aan een voortvarende uitvoering van de afspraken uit de Hervormingsagenda. In 2027 buigt de commissie-van Ark zich opnieuw over de voortgang.

De gemeenteraad heeft een belangrijke rol in het gedecentraliseerde jeugdzorgstelsel. De gemeenteraad stelt telkens periodiek een plan vast dat richting geeft aan de door de gemeenteraad en het college te nemen beslissingen betreffende preventie en jeugdhulp, de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering (Artikel 2.2 uit de Jeugdwet).

De gemeenteraad heeft drie rollen:

• de kaderstellende rol (vaststellen van beleidsplannen, budgetten, etc)
• de controlerende rol (jaarrekening, rekenkamer, voortgangsverslagen, etc)
• de volksvertegenwoordigende rol (ombudsfunctie, signalen van burgers vertalen naar beleid)

Al deze rollen zijn van belang voor een raadslid dat wil bijdragen aan goede jeugdzorg in de eigen gemeente. Welke doelen moeten met het beleid bereikt worden, hoe wordt dit uitgewerkt en welk budget is beschikbaar (de kaderstellende rol)? Hoe werkt het beleid uit op papier: worden doelen gehaald en lukt dat binnen het beschikbare budget (de controlerende rol)? En het allerbelangrijkste: hoe werkt het beleid uit in de praktijk, wat zeggen de jongeren die het betreft erover en wat ervaren andere betrokkenen, zoals de jeugdzorgorganisaties die de zorg moeten leveren (de volksvertegenwoordigende rol)?

Vraag hulp aan de raadsgriffie om duidelijk te krijgen welke documenten en besluiten er zijn en op welke wijze de gemeenteraad daar invloed op kan hebben. Het beleidsdocument met de gemeentelijke visie op jeugdzorg zal vrijwel zeker aan de gemeenteraad voorgelegd worden, maar het (regionale) inkoopkader wordt door veel colleges van B&W gezien als iets van hen. Terwijl de wijze van inkopen zowel op de hoofdlijn (aanbesteden versus subsidiëren) als in de details (criteria waarop gewogen wordt: laagste tarief of beste kwaliteit?) zeer ‘politiek’ van aard is. Zorg dat je als gemeenteraad dit soort documenten te zien krijgt en er op tijd iets van kan vinden.

In de Jeugdwet staat dat gemeenten op bovenlokaal niveau samenwerken als dat nodig is. Bijvoorbeeld bij de uitvoering van jeugdbescherming, jeugdreclassering en specialistische hulp. Die zorg is bestemd voor slechts een kleine doelgroep, maar moet wel altijd beschikbaar zijn. Deze afspraken zijn inmiddels ook vastgelegd in de Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg, welke per 1 januari 2026 van kracht is.

Daarom wordt de zorg ingekocht door jeugdzorgregio’s waarbinnen gemeenten samenwerken. Gesloten jeugdhulp wordt zelfs bovenregionaal, door regio’s sámen, ingekocht. Namens gemeenten heeft de VNG daarnaast afspraken gemaakt over de landelijke inkoop (middels raamcontracten) van een klein specialistisch deel van jeugdzorg, bij landelijke aanbieders.

Robuuste en stabiele regio’s
De zorg voor de meest kwetsbare kinderen is vaak (hoog)specialistisch en komt daardoor niet in elke gemeente voor. Om te zorgen dat de aanbieders van deze zorg niet met honderden gemeenten contracten voor één of enkele jeugdige(n) moet afsluiten, zijn robuuste en stabiele regio’s met niet-vrijblijvende afspraken noodzakelijk. De schaal van de regionale samenwerking moet groot genoeg zijn en de continuïteit van de contractering moet ruimte bieden om gezamenlijk met aanbieders partnerschap te ontwikkelen. Aanbieders kunnen dan samen met gemeenten in regio’s de visie op het zorglandschap en de benodigde transformatie van de zorg vormgeven. In de ‘Hervormingsagenda Jeugd‘ zijn voorstellen opgenomen om te komen tot robuuste regio’s: in landelijke regelgeving wordt onder andere vastgelegd welke zorgvormen op regionaal niveau moeten worden ingekocht en hoe de jeugdregio’s ingedeeld zijn. Regionale samenwerking wordt verplicht gesteld.

Norm voor Opdrachtgeverschap
Er was de afgelopen jaren veel discussie over de vraag welke vormen van zorg op welk schaalniveau ingekocht moeten worden. Ook de vraag welke omvang een jeugdregio moet hebben, lag daarbij op tafel. Met de Norm voor Opdrachtgeverschap hebben gemeenten eerste stappen gezet richting stevigere regionale samenwerking. De jeugdzorgorganisaties vonden deze afspraken te vrijblijvend. In de ‘Hervormingsagenda Jeugd’ zijn stevige afspraken opgenomen en die zullen de komende tijd verder ingevuld (en wettelijk vastgelegd) worden.

Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg

In te vullen door Anja?

Gemeenten werken samen bij de inkoop van jeugdhulp. Een vaak terugkerende klacht van gemeenteraadsleden is dat ze te weinig invloed hebben op de besluitvorming in dit regionale samenwerkingsverband.

10 tips voor nieuwe raadsleden

Invloed op regionale samenwerkingsorganisatie

Dat speelt niet alleen bij de jeugdzorg, maar ook op andere beleidsterreinen met regionale samenwerkingsverbanden. Gesprekken met gemeenteraadsleden hebben geleid tot enkele praktische adviezen:

• De gemeenteraad moet zich niet laten verrassen door besluitvorming vanuit het samenwerkingsverband: vraag de wethouder om op de hoogte te worden gehouden van wat er op de agenda staat en welke inbreng de gemeente zal hebben, zorg dat de gemeenteraad de gelegenheid krijgt om haar zienswijze mee te geven aan de wethouder.
• Leer de structuur en de werkwijze van de regionale samenwerking kennen.
• Zorg dat bekend is waar en wanneer welke besluiten genomen worden, zodat hier ruim van tevoren over gesproken kan worden in de gemeenteraad.

Gemeenten zijn sinds 2015 bestuurlijk en financieel verantwoordelijk voor preventie, alle vormen van (specialistische) jeugdhulp, de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering.

De Jeugdwet omvat de volgende jeugdzorgvormen:

Jeugdhulp
Jeugd-ggz:
Voor jeugdigen met een psychische aandoening die leidt tot ernstige beperkingen in het functioneren of tot verhoogd risico op een verstoorde ontwikkeling, is er geestelijke gezondheidszorg voor jeugd.

Hulp voor jeugd met een beperking:
Jeugdigen met een beperking kunnen zorg en ondersteuning krijgen om zo goed mogelijk zelfstandig te leven.

Jeugd- en opvoedhulp: 
Als opgroeien of opvoeden even niet goed gaat, kunnen jeugdigen (en hun ouders) jeugd- en opvoedhulp krijgen, bijvoorbeeld ambulante hulp, pleegzorg of JeugdzorgPlus.

Jeugdbescherming
Kinderen hebben het recht om veilig op te groeien. Ouders zijn hiervoor het eerst verantwoordelijk. Als die hun verantwoordelijkheid niet kunnen of willen nemen, kan jeugdbescherming nodig zijn. De kinderrechter besluit dan dat jeugdigen onder toezicht of voogdij geplaatst moeten worden.

Jeugdreclassering
Een jongere die met de politie in aanraking is geweest en een proces-verbaal heeft gekregen, kan begeleiding opgelegd krijgen. Deze vorm van jeugdzorg heet jeugdreclassering.

Discussie over afbakening reikwijdte van de Jeugdwet
In de in juni 2023 vastgestelde ‘Hervormingsagenda Jeugd‘ is opgenomen dat de rijksoverheid de Jeugdwet aan zal scherpen om de reikwijdte van de jeugdhulpplicht in de Jeugdwet duidelijker af te bakenen.

Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd (BGZJ)

De brancheorganisaties Jeugdzorg Nederland, de Nederlandse GGZ en Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) verenigen aanbieders die werkzaam zijn onder de Jeugdwet. De branches werken samen in de Branches Gespecialiseerde Zorg voor Jeugd (BGZJ). De BGZJ is gesprekspartner van ministeries, VNG en andere landelijke spelers.

Jeannette hierover benaderen ter invulling.